जंगल बुक - जंगल गप्पा - भाग ५.

जंगल बुक - जंगल गप्पा - भाग ५.

पूर्वरंग : मैत्रेयी: ते? गुळगुळीत, गुलाबीसर ते ना ?

गायत्री : हिरवट खोडं आहे ना ते विचारतेय...

मैत्रेयी: होहो...तेचं मी पण तेचं म्हणतेय अगं. त्या झाडाचं नाव अर्जुन आहे.

अर्जुन आणि कदंब या झाडांखाली पाणी जास्त प्रमाणात असतं.

त्याचं झाडावर गायत्री आणि मैत्रेयीला चार चार नखांचे निशाण दिसले..ते निशाण अगदी वर पर्यंत होते..

विचारल्यावर गाईड ने सांगितलं की, यावर अस्वल चढला होता. त्यावर त्याच्या नखांचे निशाण त्यांनी पहिले...आणि जीप्सीची वेळ संपल्यामुळे त्यांचा परतीचा प्रवास परत सुरु झाला.

यापुढे ........

जीप्सीची सफर पूर्ण करून आता गायत्री आणि मैत्रेयी पायी ट्रेलची सफर सुरु करतात..पायी ट्रेल म्हणजे थोडक्यात चालता चालता बऱ्याच गोष्टी अभ्यासकांना निरीक्षणातून लक्षात येतात. जीप्सीची सफर ही macro habitats पाहण्यासाठी होती तर पायी ट्रेल हा micro habitat पाहण्यासाठी आणि निरीक्षणासाठी असतो.

ताडोबा जंगलातला पायी ट्रेल.......

गायत्री: मैत्रेयी, मला आज पायी ट्रेलची उत्सुकता आहे गं, पण तेवढीच भीती वाटतेयं. आज तर चक्क चालत जायचं आहे...बापरे!!

मैत्रेयी: आपल्यासमोर लगेच वाघ उभा राहणार नाहीये. आणि तू फक्त प्राण्यांचा विचार नको करूस...हे बघं, ...( मैत्रेयी च वाक्य थांबवून...)

गायत्री: हो हो हो....जंगल म्हणजे प्राणी सोडून सुद्धा बऱ्याच गोष्टी येतात...आता पाठ झालंय मैत्रेयी...हाहाहाह.

मैत्रेयी: हाहाहा...पाठ झालयं तरी तेच विचारतेस. असो, घेतलसं का सगळं? आज पायी ट्रेलची तयारी आठवतेय ना?

गायत्री: Yes Boss....दुर्बीण, वही-पेन, पाण्याची बाटली घेतली आहे...आणि हो, हे शूज आणि..आणि...हं...आता एकदम मळकट कपडे घालायचे आणि निघायचं. बरोबर ना ?

मैत्रेयी: बरोबर....विद्यार्थी तसा हुशार आहे. हे घाबरण प्रकार सोडला तर...

गायत्री: हाहाहा....हो तुझं पण बरोबर आहे. बर ऐकं ना, आपण पायी ट्रेल कुठून सुरु करणार आहोत?

मैत्रेयी: ताडोबा जंगलातला सगळ्यात एव्हरग्रीन भाग म्हणजे पंचधारा आणि तिथून पुढे आपण जाणार आहोत....आणि सोबत ठाकूर म्हणून गाईड आहेत. Expert आदिवासी.

गायत्री: ohh....ठीके. म्हणजे तारू मंदिराच्या भागात ना. मस्त आहे तो area...आपण जिप्सीतून जात होतो तेव्हाच जावसं वाटतं होतं मला.

-----संपूर्ण तयारी करून गायत्री आणि मैत्रेयी ची पायी ट्रेल सुरु होते.----

वेळ दुपारी ३.३०. तारू मंदिराचा भाग. तलावाजवळच्या पायऱ्यांवर दोघी आणि ठाकूर बसले आहेत.

मैत्रेयी: गायत्री, आता कर या तलावाचं निरीक्षण....

गायत्री: oyee...काही काय...यात काय निरीक्षण? पाण्यासारखं पाणी तर आहे. तालावासारखा तलाव.....

ठाकूर: असं नाहीये ताई....खूप काही आहे इथे. तलाव ही एक परिसंस्था म्हणू शकतो. हा तर पाण्याचा मुख्य स्त्रोत आहे. काय होतं...उन्हाळ्यात पाणी आटून जातं. तेव्हा सगळ्याच प्राण्यांना याचं तलावाचा आधार असतो.

मैत्रेयी: बरोबर म्हणत्यात ते. गायत्री, तलाव म्हणजे फक्त पाणी असं आपल्याला वाटतं. पण पर्यावरणाच्या दृष्टीने, हे फक्त पाणी नाही तर आसपास दिसतेय ती दलदल,झाडं,पाण्यातले जीव,पक्षी असं बरचं काही.

गायत्री: ओह्ह्ह.....मला आत्ता नीट कळतंय तलाव म्हणजे काय? शाळेतला  पर्यावरणाचा तास एखाद्या जंगलातच व्हायला हवा...नाही का?

ठाकूर: ते बघा, त्या तलावात मध्ये एक सपाट भाग, दगड दिसतोय का?

गायत्री: हो हो....काय आहे तिथे? (उत्सुकतेने)

ठाकूर: ताडोबा तलावाची खासियत आहे ही...मध्ये ते छोटं बेट आहे. आणि तिथे मासेमारी पक्षी पण येतात.

मैत्रेयी: हो...Osprey, Pied kingfisher( कवड्याधीवर ) असतात... आता या सीझन मध्ये हाच पाहायला मिळेल.

गायत्री: तो कसा ओळखायचा?

ठाकूर: खंड्या पक्षी असतो फक्त काळा-पांढरा रंगाचा असतो.... चला आता आपण पुढे जाऊया...एक पाचं मिनिटांत ही घळ उतरून जाऊया पुढे.

(चालता चालता.....)

(पंचधारा भागात जास्तीत जास्त जांभळाची झाडं असतात. एकूणच दमट, ओलसर, थंड वातावरण जाणवत होते.)

मैत्रेयी: गायत्री, ती बघ पटकन...ROCK GECKO. पाल आहे...आपल्या घरी जेव्हा पाली येतात तेव्हा याच जातीच्या असतात...घोरपड (Lizards) सुद्धा दिसू शकेल आपल्याला.

गायत्री: ओह्ह...आज नाव समजलं.

ठाकूर: आपल्याला सरडे पण दिसतील....काही सरडे जे पुढून केशरी रंगाचे असतात आणि मागून काळे ....ते दाखवतो तुम्हाला...

मैत्रेयी: हो...बरोबर...त्याला Forest Calotes म्हणतात.

पुढे जाता जाता तलाव आणि पंचधाराच्या मध्ये...........

गायत्री: तो कोणता पक्षी आहे मैत्रेयी?

मैत्रेयी: तो...हां, विटकरी रंगाचा आहे तो नां....तो, Cinnamon Bittern. अगदी छोट्या आकाराचे असतात...बगळे असतात तेवढे.

तलावाच्या कडेवरून जात असताना झाडाच्या वरती दिसलेले दृश्य.....

गायत्री: बापरे...मैत्रेयी, अगं हे काय आहे?

मैत्रेयी: अगं घाबरू नको....खूप काड्या गोळा करून तयार केलेलं हे नेस्ट आहे...Grey Headed Fishing Eagle पक्ष्याचं नाव...

ठाकूर: आणि हो, या घरट्याची एक गंमत आहे...दरवर्षी तो नवीन असं घरट करत नाही तर यातचं बदल करत असतो....

गायत्री: ओह्ह....पायी ट्रेल मध्ये किती नवीन नवीन शिकायला मिळत गं...मजा येतेय. हे कधीच काहीच माहित नव्हत....

oops....हे काय आहे आता????

मैत्रेयी: मोठ आहे गं...ह्म्म्म....हे वारूळ आहे.

गायत्री: एवढ मोठं? almost आपल्या उंची इतकं आहे..

ठाकूर: याचं जंगलात खूप महत्त्व आहे मात्र....

गायत्री: वाळवीच? एवढं काय महत्व?

ठाकूर: झाडं जेव्हा पडतात, मरतात तेव्हा हीच तर वाळवी असते...जी सगळी साफ सफाई करते...हाहा.

मैत्रेयी: हो बरोबर आहे...अग झाडांमधलं सेल्युलोज ही वाळवी खाते. म्हणजे आपण असं म्हणू शकतो...की जर ही वाळवी नसेल तर जंगलांमध्ये लाकडांचा ढीग जमा झाला असता.

ठाकूर: हो, आणि अभ्यासकांनी सांगितलं आहे...त्याप्रमाणे यात मुंग्यांनी कॉलनीज केलेल्या असतात..आणि आतमधलं वातावरण हे ५ ते ७ डिग्री कमी असतं..आपल्या हवेपेक्षा.

गायत्री: सही...वाळवीचं इतकं महत्त्व असेल असं अजिबात नव्हत वाटलं. मूर्ती लहान पण कीर्ती महान असं आहे बहुतेक तीचं...हाहाहा....पण मग वाळवी कोणाचं अन्न आहे..?

ठाकूर: अस्वलाचं आवडत खाद्य वाळवी....

गायत्री: ओह्ह्ह........अस्वल. अच्छा.

मैत्रेयी: eee....हे बघा ....एकदम शांत.

गायत्री: काय झालं ग?

मैत्रेयी: इथून घोरपड गेली असणार ...हो ना?

ठाकूर: बघू.....होहो. बरोबर.

गायत्री: तुम्हा दोघांना कसं कळल?

मैत्रेयी: घसरत गेल्यासारख्या खुणा आहेत बघ....आपल्याला यावरून कोणता प्राणी गेलाय हे कळू शकतं गायत्री.

गायत्री: बापरे...साप!!

ठाकूर: अहो, घाबरू नका. साप म्हटलं कि सगळ्यांना वाटत की, हा विषारीच असणार. पण असं नसत. सापांच्या बाबतीत खूप अंधश्रद्धा आहेत. हे बघा, जर खुणा वळणावळणाच्या असतील तर तो साप विषारी असतो पण अपवाद नाग. आणि बिनविषारी साप असेल तर तो सरळ जातो पण याला अपवाद आहे अजगराचा.

गायत्री: ओह्ह्ह.....हे पण किती नवीन आहे. कोणते कोणते साप विषारी असतात....?

मैत्रेयी: नाग, मण्यार आहे, फुरसं....

ठाकूर: घोणस सुद्धा....

काही वेळ न बोलता निरीक्षण करत करत पुढे जाताना अचानक.........

ठाकूर: दोघींनी थांबा....एकदम शांत.

गायत्री: काय झालं?

ठाकूर: तिथे पानांमध्ये हालचाल दिसतेय?

मैत्रेयी: हरण टोळ असणार....

गायत्री: काय?????????बापरे...हरण.....अगं चलं...मला जाम भिती वाटतेय.

मैत्रेयी: अगं....eee, सापाचा प्रकार आहे. Vine Snake. तो निमविषारी असतो. पूर्ण विषारी नाही पण बिनविषारी सुद्धा नाही.

गायत्री: अगं किती बारीक आहे....बापरे !!!!

पुढे जाताना पुन्हा एकदा अचानक रस्त्याच्या मधोमध....

गायत्री लांबूनच.....eee, तिथे पुढे नको जाऊया...आहे काहीतरी तिथे.

मैत्रेयी: काय आहे? अग, याला  SIGNATURE  SPIDER म्हणतात. X  ची खूण केलीये बघ...हीच त्याची सही.

गायत्री: ओह्ह..काही करणार नाही ना?

ठाकूर: नाही नाही....एक सोपा निसर्गाचा नियम आहे...आपण जोपर्यंत कोणत्याही प्राण्याला काही करत नाही..तोपर्यंत ते सुद्धा आपल्याला काहीही करत नाहीत...दुनिया इतनी भी बुरी नही....

गायत्री: ओह्ह्ह...हाहाहा....yes. नेहमी लक्षात ठेवीन....

ठाकूर: तर मी हे सांगत होतो... की, या कोळ्याचा मोठा आकार असतो तो मादीचा, आणि लहान असतो तो नर. मादी नराचं प्रजननानंतर भक्षण करते.

गायत्री: ओह्ह....मादी dominant आहे म्हणजे.

मैत्रेयी: इथे wood spider पण असतील.

गायत्री: इथे कायं कायं आहे यारं....मजा येतेय. वाळवीचं महत्त्व, साप, वेगवेगळी झाडं, तलाव....त्याचं महत्व किती शिकलेय आज मी. superb वाटतयं.

मैत्रेयी: अगं अजून बरचं बरचं काही आहे...

ठाकूर: हो,जंगल म्हणजे कितीही बोललो तरी कमीच.

गायत्री: खरंय...ऐकां ना, आपण ५ मिनिटं जरा थांबूया का? तहान लागलीये. पाणी पिते.

मैत्रेयी: गायत्री, जंगलात कधी हरववलीस आणि तुला तहान लागली असेल आणि पाणी नसेल तर एक झाड सांगून ठेवते...

गायत्री: oyee...दुष्ट. असं काय बोलतेस. मी हरवले तर ? ओह्ह्ह..बापरे.

मैत्रेयी: अगं उदाहरण म्हणून सांगतेय गं...पुढे लागेल एक झाड माहूरवेल म्हणून. त्या खोडाला स्लॉट केला की त्यात अगदी स्वच्छ पाणी मिळेल.

गायत्री: ओह्ह...असं पण आहे इथे ...सही यार. निसर्गाची किमया अफाट आहे.

(पायी ट्रेल करताना आम्ही ५ मिनिटांची विश्रांती घेतली आणि मग पुढे प्रवास सुरु केला. पुढचा पायी ट्रेल पुढच्या भागात.)  

Experienced  Shared By--- मैत्रेयी भावे 

Content Writer and Developer --- आर.जे गायत्री कशेळकर  

Photo Courtesy---  लतीश डेकाटे, सम्जुक्ता मोकाशी, स्नेहा वगळ, सोनल नाईक

 ------------------------------------------------------------------