जंगल बुक जंगल गप्पा भाग ६
पूर्वरंग :
गायत्री: खरंय...ऐकां ना, आपण ५ मिनिटं जरा थांबूया का? तहान लागलीये. पाणी पिते.
मैत्रेयी: गायत्री, जंगलात कधी हरववलीस आणि तुला तहान लागली असेल आणि पाणी नसेल तर एक झाड सांगून ठेवते...
गायत्री: oyee...दुष्ट. असं काय बोलतेस. मी हरवले तर ? ओह्ह्ह..बापरे.
मैत्रेयी: अगं उदाहरण म्हणून सांगतेय गं...पुढे लागेल एक झाड माहूरवेल म्हणून. त्या खोडाला स्लॉट केला की त्यात अगदी स्वच्छ पाणी मिळेल.
गायत्री: ओह्ह...असं पण आहे इथे ...सही यार. निसर्गाची किमया अफाट आहे.
(पायी ट्रेल करताना आम्ही ५ मिनिटांची विश्रांती घेतली आणि मग पुढे प्रवास सुरु केला. पुढचा पायी ट्रेल पुढच्या भागात.)
यापुढे....५ मिनिटांच्या विश्रांतीनंतर गायत्री आणि मैत्रेयी यांचा पायी ट्रेल परत सुरु होतो.
गायत्री : चला, निघूया. मैत्रेयी, आता काय काय पाहायचं आहे?
मैत्रेयी: आपल्या आजूबाजूच्या सगळ्याच गोष्टींच निरीक्षण करत पुढे जायचं...कारण...पायी ट्रेल म्हणजे micro habitat पाहत पाहत आपण पुढे जाऊ शकतो...सगळ्याच गोष्टींच निरीक्षण करत पुढे जाऊया म्हणजे पायी ट्रेल यशस्वी होऊ शकतो.
गायत्री: ok madam....जशी आपली आज्ञा....
मैत्रेयी: बास हं आता...ते बघ, तो ऐन वृक्ष आहे. त्याला पानं नाहीत त्यामुळे आपण तो खोडावरून ओळखू शकतो.
(गायत्री जवळ जाऊन खोडाचं निरीक्षण करते)
गायत्री : हे खोडं जरा वेगळ वाटतयं गं...
मैत्रेयी: निरीक्षणशक्ती चांगलीच सुधारली आहे madam तुमची...मी आता त्याबद्दलचं सांगणार होते. त्याला ‘क्रोकोडाइल बार्क ट्री’ म्हणतात. कारण मगरीच्या पाठीसारखा भास याठिकाणी होतो.
गायत्री: ohhh...भारी. इथे केवढी ऐनची झाडं आहेत गं...ते बघ तिथे पण आहेत.
मैत्रेयी: आपल्याला जंगलात ऐन हे सगळ्यात जास्त प्रमाणात नेहमीच पाहायला मिळतील. आणि अर्जुन सुद्धा. तिथे दिसतंय का? ते बघ...तिथे चारोळी, तेंदू आणि काय आहेत ते ? चल...तिथे जवळ जाऊन पाहूया...
हं....गायत्री, हे चारोळी, तेंदू आणि मोह आहेत....यांची फळं प्राण्याचं खाद्य असतं.
गायत्री: मैत्रेयी, ते काय आहे गं ....पिवळी फुलं ?
मैत्रेयी: तो बहावा ....पिवळा गुच्छ लांब लोंबकळणार तेच ना? त्याला ‘गोल्डन शॉवर ट्री’ सुद्धा म्हणतात...आणि अजून एक interesting खोडं दाखवते तुला....
गायत्री: मी ओळखते थांब....
दोघी पुढे जातात ....
मैत्रेयी: हा धावडा आहे....ग्रे रंगाच खोडं आहे याचं...आणि यावर पांढरे धब्बे असतात... आणि एक सिन्हा नावाच सुद्धा झाड आहे. पुढे दिसेल आपल्याला. त्या खोडाची सालं खरवडलेली असतात. पापुद्रे निघालेले असतात.
गायत्री: पण ते पांढर शुभ्र खोड कोणतं आहे ? तो धावडा नाही ना?
मैत्रेयी: हे करू आहे. करकरीत स्वच्छ पांढर खोड. आणि ते बघ गायत्री...ते ऑरकिड्स आहेत..
गायत्री: ते असं दुसऱ्या झाडावर का आलेत गं?
मैत्रेयी: हो आलेत खरे पण फक्त ते support घेतात. पण अन्न मात्र स्वतःच स्वतः तयार करतात म्हणजेच त्यांच्या मुळांमधून पाणी शोषून घेतात त्याला EPITHYTIC ROOT असं म्हणतात.
गायत्री: मैत्रेयी, कसलं भारी आहे यार हे सगळं...तू म्हणाली होतीस ते बरोबर आहे...पायी ट्रेल करायला मजा येतेय. किती किती नवीन शिकायला आणि ऐकायला मिळतंय ग. म्हणजे बघ ना...प्रत्येक झाडाची त्याच्या पानाची खासियत आहे...त्यावरून जंगलाचे प्रकार सुद्धा ठरतात....तू मध्ये म्हणाली होतीस बघं कि पानगळीच जंगल...एव्हरग्रीन जंगल याबद्दल ...मला ते मनोमनी पटतंय आता.
मैत्रेयी: hmmm....झाडांची त्याच्या पानांची खासियत तर आहेच शिवाय ऋतूनुसार सगळ बदलत असतं...त्यानुसार जंगलाचा प्रकार सुद्धा ठरतो. म्हणजे थोडक्यात काय तर सगळी ecosystem एकमेकांवर अवलंबून असते. पानगळीचं जंगल म्हणजे थंडीमध्ये पान गळतात आणि उन्हाळ्यात येतात. आणि वर्षभर पालवी असते त्याला आपण म्हणू शकतो एव्हरग्रीन जंगल...
गायत्री: मैत्रेयी, पण मला एक प्रश्न असा पडलाय कि, ही झाडं त्याचे नवे प्रकार कसे ओळखायचे? किती बारीक सारीक बदल दिसत आहेत....
मैत्रेयी: हो...ते पण ओळखायच्या पद्धती आहेत..अगदी scientific . ohhh...ops. त्याबद्दल सांगते नंतर...
गायत्री: अग काय झालं?
मैत्रेयीचा चालता चालता विष्ठेमध्ये पाय पडतो.....
हा पण पायी ट्रेलचा एक भाग आहे हा गायत्री....हाहाहा....( दोघी हसतात)
मैत्रेयी: ही विष्ठा अस्वलाची असणार.
गायत्री: तुला कसं कळल ग? आणि इथे अस्वल आहे का म्हणजे? बापरे....चल जाऊया मैत्रेयी.
मैत्रेयी: डरनेका नही madam....आणि हो, अस्वलाची विष्ठा ही चिकट गम सारखी असते. कारण त्याच्या आहारातला बराचसा भाग बेलफळाचा असतो. त्याच्या आहारात तेंदू, बहावा आणि वाळवी असते ते यावरून लगेच लक्षात सुद्धा येऊ शकत. शिवाय सिल्व्हरिक रंगाची डोकी जेव्हा त्याच्या विष्ठे मध्ये दिसतात ती असतात वाळवीची. पोट साफ होण्यासाठी अस्वल बहाव्याच्या शेंगा खातो. आणि ऋतूनुसार त्याचं खाद्य बदलत राहतं हे सुद्धा आपल्याला यातूनच लक्षात येत राहतं.
गायत्री: ohh....असं तर सगळ्याच प्राण्यांच्या विष्ठेमध्ये काही ना काही वेगळेपण असेल त्यामुळे अभ्यासकांना नक्कीच फायदा होत असणार.
मैत्रेयी: हो अर्थात, आता बघ, चित्तळाची विष्ठा ही लहान पॅलेट प्रमाणे असते. त्याची संख्या मोजून प्राणीगणनेसाठी याचा उपयोग होतो.
लंगुरांची माणसासारखीचं असते.
तर नील गायीची वेगळी असते. मोठे ढीग असतात . त्याला मखर सुद्धा म्हणतात. त्यांची एक सवय असते त्या सगळ्या नील गायी एकाच ठिकाणी येऊन विष्ठा करतात.
गायत्री: ओह्ह...बापरे...बरीच नवीन माहिती मिळतेय. आपल्याला जिप्सीच्या सफरीमध्ये या गोष्टी काहीच पाहता येत नाहीत ना....
गायत्री आणि मैत्रेयी पुढे जात असतात...पायी चालता चालता निरीक्षण करत करत हे बोलणं चालू असतं.
मैत्रेयी: मांजर प्राणी वर्गातली विष्ठा ही मनुष्यप्राण्यासार्खीच (scat) असते पण त्यातला फरक एवढाच कि त्याच्या आकाराप्रमाणे ती रानमांजर, बिबळ्या,वाघ यांच्यापैकी कोणाची हे ओळखता येऊ शकत. त्यात जर राठ काळे केस दिसले तर बिबळ्याने दोन दिवसांपूर्वी रानडुक्कर खाल्लं आहे हे लक्षात येतं.
गायत्री: अगं...तू मगाशी मला काहीतरी सांगत होतीस...पद्धतीबद्दल..मी विचारलं ना तुला...झाडं कशी ओळखायची वगैरेर...मग तुझा पाय पडला. मग तू म्हणालीस नंतर सांगते...
मैत्रेयी: अग हो..हो. आठवतयं मला....हर्बेरीयम आणि बार्क ऑटोग्राफ अशा दोन पद्धती आहेत.
गायत्री: म्हणजे काय करायचं त्यात?
मैत्रेयी: झाडावर कागद ठेवायचा, पेन्सिल घेऊन खरवडायचं. ती इन प्रिंट नंतर match होतेय का ते पहायचं. हर्बेरीयम मध्ये झाडाची फुलं,पानं त्यातून पाणी काढून टाकायचं आणि ते preserve करायचं. या इन्फो कलेक्शन टेकनिक्स आहेत. गायत्री , ते बघ ....
गायत्री: बापरे ...कोणी आलं का? गायत्री पटकन मागे वळून पाहते.
मैत्रेयी: अगं कोणी आलं नाहीये....मी तुला ती वेल दाखवतेय. आता पटकन दिसली. माहूरवेल म्हणतात तिला. नाजूक असतात पण खोडाइतक्या मोठ्या असतात.
गायत्री आणि मैत्रेयी जवळ जाऊन त्याचं निरीक्षण करतात.
मैत्रेयी: गायत्री, मला सांग....general knowledge question विचारतेय....
गायत्री: अरे बापरे....अग माझ्या नावात फक्त GK आहे गं...गायत्री कशेळकर. पण बाकी सगळी गंमतच आहे.
मैत्रेयी: ते जाऊदे गं...गंमत म्हणूनच विचारतेय....
बांबूच वन हे काय आहे? झाड? गवत? की झुडूप?
गायत्री: गवत नक्कीच नाही....झुडूप पण नाही...झाडचं आहे...
Answer lock किया जाय.
मैत्रेयी: hahahha....सोलिड उत्त्तर चुकलेलं आहे गं...hahhaha.
गायत्री: एकतर मी पहिल्यांदी जंगलात आले आहे....त्यात माझं gk धन्य...त्यात तू हसं मला...
मैत्रेयी: रागवू...नको ग. hahhaha...नाही हसतं...hahahha.
गायत्री: हेच किती हसत सांगतेयस...जाऊदे..काय आहे खरं उत्तर?
मैत्रेयी: बांबुच वन हे गवत आहे. tallest गवत. ते एकाच दिशेला वाढत जातं त्यामुळे बांबुच वन सलग दिसतं. आणि सगळ्यत interesting म्हणजे ४० वर्षातून एकदा फुलं येतं आणि मग बांबू मारतो.
गायत्री: ohhh....४० वर्षातून एकदा फुलं? सही यार.
गायत्री आणि मैत्रेयी चा परतीचा प्रवास सुरु झालेला असतो.
वेळ ५.३० संध्याकाळी.
गायत्री: हा किर्र आवाज रातकिडे ना ग...
मैत्रेयी: नाही...आपल्याला रातकिडे वाटतात पण ते रातकिडे नसतात. तर शोधायला अवघड असतील असे cicada नावाचा कीटक असतो तो.
गायत्री आणि मैत्रेयी यांची जीप्सीची सफर आणि पायी ट्रेल पूर्ण होतो. आता यापुढे जंगल सफर अजून एका अनोख्या पद्धतीने करणार आहेत. यासाठी पुढचा भाग जरूर वाचा.
पूर्वरंग :
गायत्री: खरंय...ऐकां ना, आपण ५ मिनिटं जरा थांबूया का? तहान लागलीये. पाणी पिते.
मैत्रेयी: गायत्री, जंगलात कधी हरववलीस आणि तुला तहान लागली असेल आणि पाणी नसेल तर एक झाड सांगून ठेवते...
गायत्री: oyee...दुष्ट. असं काय बोलतेस. मी हरवले तर ? ओह्ह्ह..बापरे.
मैत्रेयी: अगं उदाहरण म्हणून सांगतेय गं...पुढे लागेल एक झाड माहूरवेल म्हणून. त्या खोडाला स्लॉट केला की त्यात अगदी स्वच्छ पाणी मिळेल.
गायत्री: ओह्ह...असं पण आहे इथे ...सही यार. निसर्गाची किमया अफाट आहे.
(पायी ट्रेल करताना आम्ही ५ मिनिटांची विश्रांती घेतली आणि मग पुढे प्रवास सुरु केला. पुढचा पायी ट्रेल पुढच्या भागात.)
यापुढे....५ मिनिटांच्या विश्रांतीनंतर गायत्री आणि मैत्रेयी यांचा पायी ट्रेल परत सुरु होतो.
गायत्री : चला, निघूया. मैत्रेयी, आता काय काय पाहायचं आहे?
मैत्रेयी: आपल्या आजूबाजूच्या सगळ्याच गोष्टींच निरीक्षण करत पुढे जायचं...कारण...पायी ट्रेल म्हणजे micro habitat पाहत पाहत आपण पुढे जाऊ शकतो...सगळ्याच गोष्टींच निरीक्षण करत पुढे जाऊया म्हणजे पायी ट्रेल यशस्वी होऊ शकतो.
गायत्री: ok madam....जशी आपली आज्ञा....
मैत्रेयी: बास हं आता...ते बघ, तो ऐन वृक्ष आहे. त्याला पानं नाहीत त्यामुळे आपण तो खोडावरून ओळखू शकतो.
(गायत्री जवळ जाऊन खोडाचं निरीक्षण करते)
गायत्री : हे खोडं जरा वेगळ वाटतयं गं...
मैत्रेयी: निरीक्षणशक्ती चांगलीच सुधारली आहे madam तुमची...मी आता त्याबद्दलचं सांगणार होते. त्याला ‘क्रोकोडाइल बार्क ट्री’ म्हणतात. कारण मगरीच्या पाठीसारखा भास याठिकाणी होतो.
गायत्री: ohhh...भारी. इथे केवढी ऐनची झाडं आहेत गं...ते बघ तिथे पण आहेत.
मैत्रेयी: आपल्याला जंगलात ऐन हे सगळ्यात जास्त प्रमाणात नेहमीच पाहायला मिळतील. आणि अर्जुन सुद्धा. तिथे दिसतंय का? ते बघ...तिथे चारोळी, तेंदू आणि काय आहेत ते ? चल...तिथे जवळ जाऊन पाहूया...
हं....गायत्री, हे चारोळी, तेंदू आणि मोह आहेत....यांची फळं प्राण्याचं खाद्य असतं.
गायत्री: मैत्रेयी, ते काय आहे गं ....पिवळी फुलं ?
मैत्रेयी: तो बहावा ....पिवळा गुच्छ लांब लोंबकळणार तेच ना? त्याला ‘गोल्डन शॉवर ट्री’ सुद्धा म्हणतात...आणि अजून एक interesting खोडं दाखवते तुला....
गायत्री: मी ओळखते थांब....
दोघी पुढे जातात ....
मैत्रेयी: हा धावडा आहे....ग्रे रंगाच खोडं आहे याचं...आणि यावर पांढरे धब्बे असतात... आणि एक सिन्हा नावाच सुद्धा झाड आहे. पुढे दिसेल आपल्याला. त्या खोडाची सालं खरवडलेली असतात. पापुद्रे निघालेले असतात.
गायत्री: पण ते पांढर शुभ्र खोड कोणतं आहे ? तो धावडा नाही ना?
मैत्रेयी: हे करू आहे. करकरीत स्वच्छ पांढर खोड. आणि ते बघ गायत्री...ते ऑरकिड्स आहेत..
गायत्री: ते असं दुसऱ्या झाडावर का आलेत गं?
मैत्रेयी: हो आलेत खरे पण फक्त ते support घेतात. पण अन्न मात्र स्वतःच स्वतः तयार करतात म्हणजेच त्यांच्या मुळांमधून पाणी शोषून घेतात त्याला EPITHYTIC ROOT असं म्हणतात.
गायत्री: मैत्रेयी, कसलं भारी आहे यार हे सगळं...तू म्हणाली होतीस ते बरोबर आहे...पायी ट्रेल करायला मजा येतेय. किती किती नवीन शिकायला आणि ऐकायला मिळतंय ग. म्हणजे बघ ना...प्रत्येक झाडाची त्याच्या पानाची खासियत आहे...त्यावरून जंगलाचे प्रकार सुद्धा ठरतात....तू मध्ये म्हणाली होतीस बघं कि पानगळीच जंगल...एव्हरग्रीन जंगल याबद्दल ...मला ते मनोमनी पटतंय आता.
मैत्रेयी: hmmm....झाडांची त्याच्या पानांची खासियत तर आहेच शिवाय ऋतूनुसार सगळ बदलत असतं...त्यानुसार जंगलाचा प्रकार सुद्धा ठरतो. म्हणजे थोडक्यात काय तर सगळी ecosystem एकमेकांवर अवलंबून असते. पानगळीचं जंगल म्हणजे थंडीमध्ये पान गळतात आणि उन्हाळ्यात येतात. आणि वर्षभर पालवी असते त्याला आपण म्हणू शकतो एव्हरग्रीन जंगल...
गायत्री: मैत्रेयी, पण मला एक प्रश्न असा पडलाय कि, ही झाडं त्याचे नवे प्रकार कसे ओळखायचे? किती बारीक सारीक बदल दिसत आहेत....
मैत्रेयी: हो...ते पण ओळखायच्या पद्धती आहेत..अगदी scientific . ohhh...ops. त्याबद्दल सांगते नंतर...
गायत्री: अग काय झालं?
मैत्रेयीचा चालता चालता विष्ठेमध्ये पाय पडतो.....
हा पण पायी ट्रेलचा एक भाग आहे हा गायत्री....हाहाहा....( दोघी हसतात)
मैत्रेयी: ही विष्ठा अस्वलाची असणार.
गायत्री: तुला कसं कळल ग? आणि इथे अस्वल आहे का म्हणजे? बापरे....चल जाऊया मैत्रेयी.
मैत्रेयी: डरनेका नही madam....आणि हो, अस्वलाची विष्ठा ही चिकट गम सारखी असते. कारण त्याच्या आहारातला बराचसा भाग बेलफळाचा असतो. त्याच्या आहारात तेंदू, बहावा आणि वाळवी असते ते यावरून लगेच लक्षात सुद्धा येऊ शकत. शिवाय सिल्व्हरिक रंगाची डोकी जेव्हा त्याच्या विष्ठे मध्ये दिसतात ती असतात वाळवीची. पोट साफ होण्यासाठी अस्वल बहाव्याच्या शेंगा खातो. आणि ऋतूनुसार त्याचं खाद्य बदलत राहतं हे सुद्धा आपल्याला यातूनच लक्षात येत राहतं.
गायत्री: ohh....असं तर सगळ्याच प्राण्यांच्या विष्ठेमध्ये काही ना काही वेगळेपण असेल त्यामुळे अभ्यासकांना नक्कीच फायदा होत असणार.
मैत्रेयी: हो अर्थात, आता बघ, चित्तळाची विष्ठा ही लहान पॅलेट प्रमाणे असते. त्याची संख्या मोजून प्राणीगणनेसाठी याचा उपयोग होतो.
तर नील गायीची वेगळी असते. मोठे ढीग असतात . त्याला मखर सुद्धा म्हणतात. त्यांची एक सवय असते त्या सगळ्या नील गायी एकाच ठिकाणी येऊन विष्ठा करतात.
गायत्री: ओह्ह...बापरे...बरीच नवीन माहिती मिळतेय. आपल्याला जिप्सीच्या सफरीमध्ये या गोष्टी काहीच पाहता येत नाहीत ना....
गायत्री आणि मैत्रेयी पुढे जात असतात...पायी चालता चालता निरीक्षण करत करत हे बोलणं चालू असतं.
मैत्रेयी: मांजर प्राणी वर्गातली विष्ठा ही मनुष्यप्राण्यासार्खीच (scat) असते पण त्यातला फरक एवढाच कि त्याच्या आकाराप्रमाणे ती रानमांजर, बिबळ्या,वाघ यांच्यापैकी कोणाची हे ओळखता येऊ शकत. त्यात जर राठ काळे केस दिसले तर बिबळ्याने दोन दिवसांपूर्वी रानडुक्कर खाल्लं आहे हे लक्षात येतं.
गायत्री: अगं...तू मगाशी मला काहीतरी सांगत होतीस...पद्धतीबद्दल..मी विचारलं ना तुला...झाडं कशी ओळखायची वगैरेर...मग तुझा पाय पडला. मग तू म्हणालीस नंतर सांगते...
मैत्रेयी: अग हो..हो. आठवतयं मला....हर्बेरीयम आणि बार्क ऑटोग्राफ अशा दोन पद्धती आहेत.
गायत्री: म्हणजे काय करायचं त्यात?
मैत्रेयी: झाडावर कागद ठेवायचा, पेन्सिल घेऊन खरवडायचं. ती इन प्रिंट नंतर match होतेय का ते पहायचं. हर्बेरीयम मध्ये झाडाची फुलं,पानं त्यातून पाणी काढून टाकायचं आणि ते preserve करायचं. या इन्फो कलेक्शन टेकनिक्स आहेत. गायत्री , ते बघ ....
गायत्री: बापरे ...कोणी आलं का? गायत्री पटकन मागे वळून पाहते.
मैत्रेयी: अगं कोणी आलं नाहीये....मी तुला ती वेल दाखवतेय. आता पटकन दिसली. माहूरवेल म्हणतात तिला. नाजूक असतात पण खोडाइतक्या मोठ्या असतात.
गायत्री आणि मैत्रेयी जवळ जाऊन त्याचं निरीक्षण करतात.
मैत्रेयी: गायत्री, मला सांग....general knowledge question विचारतेय....
गायत्री: अरे बापरे....अग माझ्या नावात फक्त GK आहे गं...गायत्री कशेळकर. पण बाकी सगळी गंमतच आहे.
मैत्रेयी: ते जाऊदे गं...गंमत म्हणूनच विचारतेय....
बांबूच वन हे काय आहे? झाड? गवत? की झुडूप?
गायत्री: गवत नक्कीच नाही....झुडूप पण नाही...झाडचं आहे...
Answer lock किया जाय.
मैत्रेयी: hahahha....सोलिड उत्त्तर चुकलेलं आहे गं...hahhaha.
गायत्री: एकतर मी पहिल्यांदी जंगलात आले आहे....त्यात माझं gk धन्य...त्यात तू हसं मला...
मैत्रेयी: रागवू...नको ग. hahhaha...नाही हसतं...hahahha.
गायत्री: हेच किती हसत सांगतेयस...जाऊदे..काय आहे खरं उत्तर?
मैत्रेयी: बांबुच वन हे गवत आहे. tallest गवत. ते एकाच दिशेला वाढत जातं त्यामुळे बांबुच वन सलग दिसतं. आणि सगळ्यत interesting म्हणजे ४० वर्षातून एकदा फुलं येतं आणि मग बांबू मारतो.
गायत्री: ohhh....४० वर्षातून एकदा फुलं? सही यार.
गायत्री आणि मैत्रेयी चा परतीचा प्रवास सुरु झालेला असतो.
वेळ ५.३० संध्याकाळी.
गायत्री: हा किर्र आवाज रातकिडे ना ग...
मैत्रेयी: नाही...आपल्याला रातकिडे वाटतात पण ते रातकिडे नसतात. तर शोधायला अवघड असतील असे cicada नावाचा कीटक असतो तो.
गायत्री आणि मैत्रेयी यांची जीप्सीची सफर आणि पायी ट्रेल पूर्ण होतो. आता यापुढे जंगल सफर अजून एका अनोख्या पद्धतीने करणार आहेत. यासाठी पुढचा भाग जरूर वाचा.
